भारतातील रात्रपाळीच्या नोकऱ्या: कामगार संहितेतील तुमचे हक्क

भारतातील रात्रपाळीची नोकरी म्हणजे उशिरा संध्याकाळी आणि रात्रभर चालणारे काम. हे सपोर्ट सेंटर, लॉजिस्टिक्स, रुग्णालये आणि सुरक्षा सेवांमध्ये सामान्य आहे. व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कार्यस्थिती संहितेनुसार रोजचे काम आठ तासांपर्यंत मर्यादित आहे, कामगाराच्या संमतीने केलेल्या ओव्हरटाइमचे वेतन दुप्पट दराने मिळते आणि संध्याकाळी 7 नंतर व सकाळी 6 च्या आधी महिलांच्या कामासाठी त्यांची संमती आवश्यक आहे.

थोडक्यात

• व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कार्यस्थिती संहिता, 2020 नुसार रोजचे काम आठ तासांपर्यंत मर्यादित आहे. मधली विश्रांती आणि कामाचा एकूण कालावधी योग्य सरकार ठरवते.
• ओव्हरटाइमचे वेतन वेतनाच्या दराच्या दुप्पट मिळते आणि ओव्हरटाइमसाठी कामगाराची संमती आवश्यक आहे.
• मध्यरात्रीनंतर चालणाऱ्या पाळीसाठी साप्ताहिक सुट्टी आणि तास मोजण्याचा स्वतंत्र नियम आहे.
• महिला त्यांच्या संमतीने आणि सरकारने ठरवलेल्या सुरक्षा अटींसह रात्री काम करू शकतात.

कामाच्या तासांबद्दल संहिता काय सांगते?

कलम 25 सांगते की कोणत्याही कामगाराला दिवसात आठ तासांपेक्षा जास्त काम करण्याची सक्ती किंवा परवानगी देता येत नाही. रोजचा कामाचा कालावधी योग्य सरकारने अधिसूचित केलेल्या विश्रांतीच्या वेळा आणि कामाच्या एकूण कालावधीत बसला पाहिजे. केंद्र की राज्य, कोणते सरकार लागू होते ते नियोक्त्यावर अवलंबून असते. साप्ताहिक मर्यादेसाठी आमचे कामाचे तास आणि ओव्हरटाइम मार्गदर्शक वाचा.

ओव्हरटाइमचे वेतन कसे दिले जाते?

कलम 27 सांगते की ओव्हरटाइमचे वेतन वेतनाच्या दराच्या दुप्पट असले पाहिजे, आणि परंतुकानुसार कामगाराला फक्त त्याच्या संमतीनेच ओव्हरटाइम करावा लागतो. योग्य सरकार ओव्हरटाइमचे एकूण तासही ठरवू शकते. तुम्ही रात्री जास्त काम केले तर ते तास रोस्टरवर आणि पगाराच्या पावतीवर नोंदवण्यास सांगा.

मध्यरात्रीनंतर चालणाऱ्या पाळीचे वैशिष्ट्य काय?

संहितेचे कलम 28 मध्यरात्रीच्या पुढे चालणाऱ्या पाळीबद्दल आहे. अशा कामगारासाठी पूर्ण दिवसाची साप्ताहिक सुट्टी म्हणजे पाळी संपल्यापासून सुरू होणारे सलग 24 तास. मध्यरात्रीनंतर केलेले तास आधीच्या दिवसात मोजले जातात. तारीख बदलली तरी या नियमामुळे रात्रपाळीतील कामगाराची विश्रांती बुडत नाही.

महिला रात्रपाळीत काम करू शकतात का?

होय, पण अटींसह. कलम 43 सांगते की महिलांना सकाळी 6 च्या आधी आणि संध्याकाळी 7 नंतर त्यांच्या संमतीने कामावर ठेवता येते, मात्र सुरक्षा, सुट्ट्या आणि कामाचे तास यासंबंधीच्या योग्य सरकारने ठरवलेल्या अटी पाळाव्या लागतात. नियोक्ता कोणत्या सुरक्षा सुविधा देतो, उदाहरणार्थ प्रवासाची सोय, ते विचारा. अधिक माहितीसाठी भारतातील महिलांसाठी नोकऱ्या वाचा.

रात्रपाळीच्या ऑफरमध्ये काय तपासावे?

व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कार्यस्थिती संहितेची मूलतत्त्वे वाचा. स्वीकारण्यापूर्वी नियोक्त्याची पडताळणी कशी करावी हे पाहा.

नियोक्त्याने हे नियम मोडले तर काय करावे?

आधी नियोक्त्याकडे लेखी तक्रार नोंदवा आणि तुमच्या कामाच्या तासांची नोंद ठेवा. राज्यांचे कामगार विभाग त्यांच्या क्षेत्रातील तक्रारी हाताळतात. श्रम आणि रोजगार मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर (labour.gov.in) त्यांच्या सेवांची यादी आहे. नियम राज्यानुसार वेगळे असतात, म्हणून तुमच्या राज्याचे अधिसूचित नियमही तपासा.

बनावट रात्रपाळीच्या ऑफर कशा टाळाव्यात?

नोंदणी शुल्क किंवा तुमचा OTP मागणाऱ्या रात्रीच्या "वर्क फ्रॉम होम" नोकऱ्यांपासून आणि चॅट अ‍ॅपवर जाण्यासाठी दबाव टाकणाऱ्या संदेशांपासून सावध राहा. घरून काम करण्याच्या नोकऱ्या आणि बनावट नोकरी ऑफर वाचा. पैसे गेले असतील तर 1930 वर कॉल करा आणि cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा.

ही सामान्य माहिती आहे, कायदेशीर, कर किंवा इमिग्रेशन सल्ला नाही. नियम बदलतात आणि तुमची परिस्थिती वेगळी असू शकते. परवानाधारक वकील किंवा पात्र सल्लागाराचा सल्ला घ्या.

हिंदी आवृत्ती: नाइट शिफ्ट जॉब