भारतातील आंतरराज्य स्थलांतरित कामगारांना आता कोणते हक्क आहेत?
भारताच्या व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कार्यस्थिती संहितेनुसार, आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार म्हणजे एका राज्यात थेट किंवा कंत्राटदारामार्फत भरती झालेली, दुसऱ्या राज्यातील आस्थापनेत काम करण्यासाठी आलेली, किंवा स्वतःहून येऊन तिथे काम मिळवलेली आणि अधिसूचित वेतन मर्यादेपर्यंत कमावणारी व्यक्ती. नियोक्त्यांनी वार्षिक प्रवास भत्ता दिला पाहिजे.
थोडक्यात
- थेट नेमलेले, कंत्राटदारामार्फत आलेले किंवा स्वतःहून स्थलांतर केलेले कामगार यात येतात.
- प्रवास भत्ता: मूळ गावी जाऊन येण्याच्या प्रवासासाठी वर्षातून एकदा एकरकमी रक्कम.
- अशा 10 किंवा अधिक कामगारांना कामावर ठेवणाऱ्या आस्थापनांना तरतुदी लागू होतात.
- सरकारांनी शिधा लाभाचे पर्याय आणि हस्तांतरणीयता द्यायची आहे, आणि ते टोल-फ्री हेल्पलाइन देऊ शकतात.
आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार कोण?
व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कार्यस्थिती संहितेच्या व्याख्येत आस्थापनेत नोकरी आणि महिन्याला 18,000 रुपयांपेक्षा जास्त नसलेले किंवा सरकार अधिसूचित करेल ती जास्त रक्कम इतके वेतन आवश्यक आहे. थेट आणि कंत्राटदारामार्फतचे दोन्ही मार्ग समाविष्ट आहेत, तसेच स्वतःहून स्थलांतर करणारे कामगारही.
नियोक्त्यांनी काय केले पाहिजे
- प्रवास भत्ता (कलम 61): अशा प्रत्येक कामगाराला मूळ गावी ये-जा करण्याच्या प्रवास भाड्यासाठी दरवर्षी एकरकमी रक्कम द्या. किमान सेवा, कालावधी आणि प्रवासाचा वर्ग सरकारी नियमांनी ठरतो.
- आस्थापनेच्या विवरणपत्रांत आंतरराज्य स्थलांतरित कामगारांची संख्या जाहीर करा.
- इतर कामगारांप्रमाणेच कल्याण सुविधा द्या आणि वेतन द्या.
सरकारे काय देतात
- मूळ किंवा गंतव्य राज्यात सार्वजनिक वितरण प्रणाली वापरण्याचा पर्याय (कलम 62).
- बांधकाम कामगार उपकर निधी लाभांची हस्तांतरणीयता.
- टोल-फ्री हेल्पलाइन, जी सरकार देऊ शकते (कलम 63).
- असंघटित कामगारांचा राष्ट्रीय डेटाबेस, ज्यात स्थलांतरित कामगार स्वयंघोषणा आणि आधारद्वारे स्वतः नोंदणी करू शकतो.
- नोकरी संपल्यानंतर स्थलांतरित कामगाराविरुद्ध जुन्या कर्जाच्या वसुलीसाठी कोणतीही न्यायालयीन कार्यवाही नाही (कलम 65).
कंत्राटी कामगारांशी संबंध
कंत्राटदार स्थलांतरित कामगार पुरवतो तिथे कंत्राटी कामगार साठीचा परवाना आणि मुख्य नियोक्त्याची कर्तव्ये यांनाही लागू होतात. मंत्रालयाचे प्रश्नोत्तर सांगते की नियोक्ता मूळ गाव आणि नोकरीचे ठिकाण यांच्यातील ये-जा प्रवास भत्ता वर्षातून एकदा देतो.
कामगारांसाठी
तुमचे नियुक्तीपत्र जपून ठेवा, प्रवास भत्त्याबद्दल लेखी विचारा आणि ई-श्रमवर नोंदणी करा. पाहा ई-श्रम आणि आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार.
स्रोत
- The Occupational Safety, Health and Working Conditions Code, 2020 (official text), https://www.labour.gov.in/static/uploads/2025/07/36fcfa5d8e6b9145e282bf7b950d6c47.pdf, checked 2026-10-31
- Ministry of Labour and Employment, Compliance Handbook for Employers under the Four Labour Codes (Central Government sphere), https://www.labour.gov.in/static/uploads/2026/02/83978455025732b99b0165def80ab171.pdf, checked 2026-10-31
- Ministry of Labour and Employment, FAQs on Labour Codes (Dec 2025), https://www.labour.gov.in/static/uploads/2026/01/de4758d5bfeffc456d7de97a801891b0.pdf, checked 2026-10-31
- PIB, India's Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth (21 Nov 2025), https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524®=3&lang=2, checked 2026-10-31
- e-Shram portal (Ministry of Labour and Employment), https://eshram.gov.in, checked 2026-10-31
ही सामान्य माहिती आहे, कायदेशीर, कर किंवा इमिग्रेशन सल्ला नाही. नियम बदलतात आणि तुमची परिस्थिती वेगळी असू शकते. परवानाधारक वकील किंवा पात्र सल्लागाराचा सल्ला घ्या.