भारतातील PF आणि ESI: ते काय आहेत आणि काय तपासावे
PF (भविष्य निर्वाह निधी) आणि ESI (कर्मचारी राज्य विमा) हे भारतातील अनेक पगारदार कर्मचाऱ्यांना मिळणारे दोन वैधानिक लाभ आहेत. PF ही EPFO ने चालवलेली निवृत्तीसाठीची बचत योजना आहे, ज्यात तुम्ही आणि तुमचा नियोक्ता दोघे योगदान देता. ESI ही ESIC ने पात्र कर्मचाऱ्यांसाठी चालवलेली आरोग्य आणि रोख लाभ देणारी विमा योजना आहे.
भारतातील केंद्रीय नियम 31 ऑक्टोबर 2026 पर्यंतचे आहेत. यापैकी काही तुम्हाला लागू होते की नाही हे तुमच्या नियोक्त्यावर आणि वेतनावर अवलंबून असते.
थोडक्यात
- PF: तुम्ही आणि तुमचा नियोक्ता दोघे योगदान देता. कर्मचाऱ्याचा वाटा सहसा मूळ पगाराच्या 12 टक्के असतो आणि नियोक्त्याचा वाटा तुमच्या CTC मध्ये असतो.
- UAN: नियोक्ता बदलला तरी तुमच्यासोबत राहणारा एक क्रमांक.
- ESI: नियोक्ता आणि कर्मचारी दोघे योगदान देतात. लाभांमध्ये तुमच्यासाठी आणि कुटुंबासाठी वैद्यकीय सेवा आणि ठरावीक प्रसंगी रोख लाभ यांचा समावेश आहे.
- ऑफर स्वीकारण्यापूर्वी PF आणि ESI तुम्हाला लागू होतात का हे HR ला लेखी विचारा.
PF कसे काम करते?
तुमचा नियोक्ता तुमच्या पगारातून कर्मचाऱ्याचा वाटा कापतो आणि त्यात नियोक्त्याचा वाटा जोडतो. दोन्ही EPFO मधील तुमच्या PF खात्यात जमा होतात. बंधनकारक संरक्षण वेतन मर्यादेवर अवलंबून असते. श्रम आणि रोजगार मंत्रालयाने 17 सप्टेंबर 2026 पासून EPFO ची वेतन मर्यादा दरमहा 15,000 वरून 25,000 रुपये केली (31 ऑक्टोबर 2026 रोजी तपासले). तुम्हाला संरक्षण लागू आहे का ते HR कडे आणि EPFO सदस्य पोर्टलवर तपासा.
UAN म्हणजे काय?
युनिव्हर्सल अकाउंट नंबर (UAN) हा EPFO ने दिलेला 12 अंकी क्रमांक आहे, जो वेगवेगळ्या नियोक्त्यांकडील तुमची PF खाती जोडतो. तो EPFO सदस्य पोर्टलवर सक्रिय करा, तुमचे पासबुक तपासा आणि प्रत्येक नियोक्त्याने तुमची बाहेर पडण्याची तारीख नोंदवली आहे याची खात्री करा, म्हणजे तुम्ही तुमचा PF पुढच्या नियोक्त्याकडे हस्तांतरित करू शकता. UAN म्हणजे काय आणि PF आणि EPFO पाहा.
ESI कसे काम करते?
ESI ही कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ (ESIC) चालवते. ती पात्र आस्थापनांना आणि योजनेने ठरवलेल्या मर्यादेत वेतन असलेल्या कर्मचाऱ्यांना लागू होते. नियोक्ता आणि कर्मचारी दोघे योगदान देतात. लाभांमध्ये वैद्यकीय सेवा, आजारपण, प्रसूती, अपंगत्व आणि अवलंबितांचे लाभ यांचा समावेश आहे. वेतन मर्यादा आणि भरण्याचे दर बदलतात, म्हणून सध्याचे आकडे esic.gov.in वर वाचा.
ऑफरमध्ये PF आणि ESI बद्दल काय तपासावे?
| प्रश्न | का महत्त्वाचा |
|---|---|
| नियोक्त्याचा PF CTC मध्ये आहे का? | त्यामुळे हातात येणारा पगार कमी होतो; CTC आणि हातात येणारा पगार पाहा |
| ESI लागू आहे का आणि केव्हापासून? | त्यावरून तुमचे आरोग्य संरक्षण ठरते |
| माझा UAN पुन्हा वापरला जाईल का? | तुमचा PF इतिहास एकत्र राहतो |
| पगाराच्या पावतीवर PF आणि ESI च्या ओळी आहेत का? | तुम्हाला कपाती पडताळता येतात |
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
PF हा CTC चा भाग आहे का? नियोक्त्याचा PF वाटा CTC चा भाग असतो. तुमचा स्वतःचा वाटा तुमच्या एकूण पगारातून कापला जातो.
नोकरी बदलल्यावर माझा PF जातो का? नाही. तुमचा UAN तोच राहतो आणि तुम्ही शिल्लक रक्कम हस्तांतरित करू शकता.
सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 अंतर्गत कोणाला संरक्षण मिळते?
मंत्रालयाच्या नियोक्त्यांसाठीच्या पुस्तिकेनुसार भविष्य निर्वाह निधीच्या तरतुदी 20 किंवा अधिक कर्मचारी असलेल्या आस्थापनांना लागू होतात आणि ESI हंगामी कारखाने वगळता 10 किंवा अधिक व्यक्ती असलेल्या आस्थापनांना लागू होते. धोकादायक किंवा जीवघेण्या कामांमध्ये केवळ एक कर्मचारी असला तरी ESI लागू होते. ही संहिता 21 नोव्हेंबर 2025 पासून लागू आहे. हे केंद्र सरकारच्या क्षेत्रातील नियम आहेत; तुमचे राज्य आणि क्षेत्र यात आणखी तपशील जोडू शकतात.
| PF | ESI | |
|---|---|---|
| कोण चालवते | EPFO | ESIC |
| कोणत्या आस्थापनांना लागू | 20 किंवा अधिक कर्मचारी | 10 किंवा अधिक व्यक्ती |
| संहितेखालील योजना | भविष्य निर्वाह निधी, निवृत्तिवेतन, ठेव संलग्न विमा | आजारपण, प्रसूती आणि इतर गोष्टींसाठी विमा |
| योगदान | कर्मचारी आणि नियोक्ता | नियोक्ताच नियोक्त्याचे आणि कर्मचाऱ्याचे दोन्ही योगदान भरतो (पुस्तिका, कलम 31) |
ESI चे कोणते लाभ यादीत आहेत
पुस्तिकेत आजारपण लाभ, प्रसूती लाभ, अपंगत्व लाभ, अवलंबितांचा लाभ, विमाधारक व्यक्ती आणि कुटुंबासाठी वैद्यकीय लाभ आणि अंत्यसंस्काराचा खर्च यांची यादी आहे. विमाधारक महिलांसाठी कुटुंबाच्या व्याख्येत केंद्र सरकारने ठरवलेल्या उत्पन्न मर्यादेत अवलंबून असलेल्या आईवडिलांचा, सासू-सासऱ्यांसह, समावेश होतो.
वेतनाच्या व्याख्येचा तुमच्यावर कसा परिणाम होतो
मंत्रालयाच्या वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांमध्ये स्पष्ट केले आहे की "वेतन" मध्ये मूळ पगार, महागाई भत्ता आणि कायम ठेवण्याचा भत्ता येतो, आणि इतर भत्ते एकूण मोबदल्याच्या 50 टक्क्यांपेक्षा जास्त असल्यास जास्तीची रक्कम वेतनात परत धरली जाते. हीच व्याख्या चारही कामगार संहितांना लागू आहे आणि मंत्रालय म्हणते की ती 21 नोव्हेंबर 2025 पासून लागू आहे. मार्च 2026 च्या वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांमध्ये भर घातली आहे की नियोक्त्याचे PF आणि निवृत्तिवेतन योगदान आणि वैधानिक बोनस यांसारखे वैधानिक घटक 50 टक्क्यांच्या गणनेसाठी मोबदल्यात धरले जातात, तर ग्रॅच्युइटी आणि ESI धरले जात नाहीत. तुमच्या पगाराची फोड या व्याख्येशी कशी जुळते हे HR ला विचारा.
सामान्य चुका
- PF ऐच्छिक आहे असे गृहीत धरणे. तुमच्या नियोक्त्याला ते लागू आहे का ते विचारा.
- UAN सक्रिय न करणे किंवा जुन्या बाहेर पडण्याच्या तारखेची जागा रिकामी ठेवणे.
- ESI काय संरक्षण देते हे न वाचता ते आरोग्य विम्याचा पर्याय मानणे.
- पगाराच्या पावतीवर PF आणि ESI च्या ओळी दिसतात का ते न तपासणे.
- नियोक्त्याला तुम्हाला न सांगता कपाती "समायोजित" करू देणे.
लोक विचारतात असे आणखी प्रश्न
माझी PF शिल्लक कुठे तपासावी?
EPFO सदस्य पोर्टलवर तुमचा UAN वापरून. EPFO ने आमच्या स्वयंचलित तपासण्या रोखल्या, म्हणून थेट पोर्टल वापरा.
निश्चित मुदतीच्या कर्मचाऱ्याला लाभ मिळतात का?
मंत्रालयाच्या पुस्तिकेनुसार निश्चित मुदतीचा कर्मचारी कराराखाली एक वर्षाची सेवा झाल्यानंतर ग्रॅच्युइटीसाठी पात्र असतो.
नियोक्त्याने PF कापला नाही तर काय?
HR ला लेखी विचारा आणि तुमच्या पगाराच्या पावत्या जपून ठेवा. तो दुरुस्त झाला नाही तर EPFO च्या अधिकृत मार्गांचा वापर करा.
ही सामान्य माहिती आहे, कायदेशीर, कर किंवा इमिग्रेशन सल्ला नाही. नियम बदलतात आणि तुमची परिस्थिती वेगळी असू शकते. परवानाधारक वकील किंवा पात्र सल्लागाराचा सल्ला घ्या.